أحمد بن محمد الهمذاني ( ابن الفقيه الهمذاني ) ( مترجم : ح . مسعود )
106
البلدان ( بخش مربوط به ايران ) ( فارسى )
دستيارى عمار بن ابى الخصيب انجام يافت و نام او را بر ديوار مسجد جامع نوشتهاند . او ساختن شهر را به سال 158 به پايان رسانيد . و درون بارهء شهر بارويى كوچكتر ( فصيل ) نيز بساخت . كه پارگين در گرداگرد « 1 » آن جاى داشت ، و آنجا را محمديه ناميد . مردم رى شهر داخلى را مدينه ( شهر ) خوانند و آن فصيل « 2 » را شهر خارج ( خارج شهر ) * 174 . دژ زينبدى ( زبيدى « 3 » ) در داخل شهر بود . مهدى امر كرده بود تا آن را مرمت كنند . و خود بدان جاى آمده بود . اين دژ بر مسجد جامع و دار الاماره مشرف بود . آنجا را بعدها زندان كرده بودند . سپس ويران شده بود . باز رافع بن هرثمه به سال 278 آن را تعمير كرد . پس از بيرون آمدن رافع از رى ، مردم آن را ويران كردند . در رى خاندانى زندگى كنند ، معروف به حريش ، كه پس از ساختن شهر ، نخستين كسان بودهاند كه به رى آمدهاند . گويند : رى در جاهليت ، ازارى نام داشته است . گفته مىشود ، ازارى در زمين فرو رفته است . و اين ازارى بر دوازده فرسنگى رى كنونى ، بر سر راه خوار بوده است . بناهاى آن هنوز هست . و قلعهء فرخان ، همان دژى است كه در سر ، زندان جرايم است . عمرو بن معدى كرب و محمد بن حسن فقيه - كه گروهى را فقه آموخت - و على بن حمزهء كسائى و حجاج بن ارطاة نخعى را در رى به خاك سپردهاند . كسائى با رشيد و حجاج ، كه كنيهاش ابو ارطاة بود ، با مهدى به رى آمده بودند . نيز قبر محمد و احمد ، فرزندان خالد بن يزيد بن مزيد شيبانى ، در رى است . احمد به روزگار واليگرى موسى بن بغا و محمد بن روزگار خلافت معتضد ، هنگام اقامت مكتفى در رى ، در گذشتند .
--> ( 1 ) - نسخهء عكسى ( ورق 140 ، ب ) : در برابر كندهء نخستين . ( 2 ) - مقصود قسمتى است كه درون با روى كوچك بوده است . نيز رك : تعليقات . ( 3 ) - ضبط بلاذرى ، به نقل دخويه .